ಪ್ರಧಾನಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ

 

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದೇಶದ ನೈಜ ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ 5 ರಲ್ಲಿರುವ ವಿಧಿ 74 ಮತ್ತು 75 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

1. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ ನೇಮಕಾತಿ

ಲೋಕಸಭೆಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮತ ಪಡೆದ ಪಕ್ಷದ ಅಥವಾ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ನಾಯಕನನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

2. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ಸರ್ಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಾಯಕತ್ವ: ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು (Portfolio) ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುವುದು.

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿ: ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು ಪ್ರಧಾನಿಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ (ವಿಧಿ 78).

ಸಂಸತ್ತಿನ ನಾಯಕತ್ವ: ಲೋಕಸಭೆಯ ನಾಯಕರಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆ: ದೇಶದ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನೀತಿ ಆಯೋಗದ (NITI Aayog) ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

3. ಕೇಂದ್ರ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ (Council of Ministers)

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಮೂರು ಹಂತದ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ:

ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿಗಳು: ಇವರು ಪ್ರಮುಖ ಇಲಾಖೆಗಳ (ರಕ್ಷಣೆ, ಹಣಕಾಸು, ಗೃಹ ಇಲಾಖೆ) ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರು (ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ): ಸಣ್ಣ ಇಲಾಖೆಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರು: ಇವರು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

4. ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ (Collective Responsibility)

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 75(3) ರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಹೊಣೆಗಾರನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರರ್ಥ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ 'ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ' ಅಂಗೀಕಾರವಾದರೆ, ಇಡೀ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು (ಪ್ರಧಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ) ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

5. ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು;

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯು ಲೋಕಸಭೆಯ ಬಹುಮತವಿರುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮಂತ್ರಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯು ಲೋಕಸಭೆಯ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇ. 15 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರಬಾರದು (91ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ).

ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ: ಅಧಿಕಾರ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರ

6. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿ:

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 78ರ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯವರು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲಾ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಪ್ರಧಾನಿಯವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಪ್ರಧಾನಿಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಡುವೆ ಸಂವಹನ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

7. ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ವಿಧಗಳು:

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಗುಂಪಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ:

ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿಗಳು: ಇವರು ಸರ್ಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಇಲಾಖೆಗಳಾದ ರಕ್ಷಣೆ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರು (ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ): ಇವರು ಸಣ್ಣ ಇಲಾಖೆಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಹ್ವಾನವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರು: ಇವರು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

8. ಲೋಕಸಭೆಯ ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ:

ಪ್ರಧಾನಿಯವರು ಲೋಕಸಭೆಯ ನಾಯಕನಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸದನವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಕರೆಯಬೇಕು ಅಥವಾ ವಿಸರ್ಜಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಬಹುದು. ಇಡೀ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಪ್ರಧಾನಿಯವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ; ಪ್ರಧಾನಿಯವರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರೆ ಇಡೀ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವೇ ಪತನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

9. ನೀತಿ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾತ್ರ:

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ನೀತಿ ಆಯೋಗದ (NITI Aayog) ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವೃದ್ಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವರ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಇವರು ಸದಾ ನಿಗಾ ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ.

10. ಸಾಮೂಹಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ:

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ 'ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ' ಅಂಗೀಕಾರವಾದರೆ, ಪ್ರಧಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಲೇಬೇಕು. ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ.

11. ತೀರ್ಮಾನ:

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಹುದ್ದೆಯು ಕೇವಲ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರವಲ್ಲ, ಅದು 140 ಕೋಟಿ ಜನರ ಆಶೋತ್ತರಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನವು ನೀಡಿರುವ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ ದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪಥದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು ಈ ಹುದ್ದೆಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.