ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು: ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

 

'ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು: ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು' (The President of India: Powers and Functions).

ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ 5 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಧಿ 52 ರಿಂದ 62 ರವರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಹುದ್ದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಜೆ ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಮಹಾದಂಡನಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

1. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅವಧಿ

ಚುನಾವಣೆ (ವಿಧಿ 54): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳನ್ನು ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಸತ್ತಿನ (ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಭೆ) ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರು ಇವರನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಆರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅರ್ಹತೆ: ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು, ಕನಿಷ್ಠ 35 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಲೋಕಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಲು ಬೇಕಾದ ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.

ಅವಧಿ: 5 ವರ್ಷಗಳು. ಇವರನ್ನು 'ಮಹಾಭಿಯೋಗ' (Impeachment - ವಿಧಿ 61) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಬಹುದು.

2. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರಗಳು

ಎ) ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Executive Powers):

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಕ್ರಮಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಇವರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ, ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ, ರಾಜ್ಯಪಾಲರು, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, ಸಿ.ಎ.ಜಿ (CAG) ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಬಿ) ಶಾಸನೀಯ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Legislative Powers):

ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನಗಳನ್ನು ಕರೆಯುವ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಇವರಿಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮಸೂದೆಯು ಕಾಯ್ದೆಯಾಗಲು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಸಹಿ ಕಡ್ಡಾಯ.

ಸಂಸತ್ತು ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ತುರ್ತು ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತರಲು ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ (Ordinance - ವಿಧಿ 123) ಹೊರಡಿಸಬಹುದು.

ಸಿ) ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Judicial Powers):

ಕ್ಷಮಾದಾನ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 72): ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನೀಡಿದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಕ್ಷಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗಿದೆ (ಮರಣದಂಡನೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಸೇರಿದಂತೆ).

ಡಿ) ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Emergency Powers):

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ವಿಧಿ 352), ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ (ವಿಧಿ 356) ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು (ವಿಧಿ 360) ಇವರೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇ) ಮಿಲಿಟರಿ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Military Powers):

ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆ, ನೌಕಾಪಡೆ ಮತ್ತು ವಾಯುಪಡೆಗಳ ಸುಪ್ರೀಂ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸುವ ಅಥವಾ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಇವರಿಗಿದೆ.

3. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಸಂಸದೀಯ ಮಾದರಿಯ ಸರ್ಕಾರದ 'ನಾಮಮಾತ್ರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು' (Nominal Head). 

ನೈಜ ಅಧಿಕಾರವು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಬಳಿ ಇರುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.

ಭಾರತದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಸಂಸದೀಯ ಮಾದರಿಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಮತೋಲಿತ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.

1. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Discretionary Powers)

ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು:

ಅಸ್ಥಿರ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂದರ್ಭ: ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬಹುಮತವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಇವರಿಗಿದೆ.

ಮರುಪರಿಶೀಲನೆ: ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ನೀಡಿದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ವಾಪಸ್ ಕಳುಹಿಸುವ ಹಕ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗಿದೆ.

ವೀಟೋ ಅಧಿಕಾರ: ಸಂಸತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಮಸೂದೆಗಳಿಗೆ ಅಂಕಿತ ಹಾಕಲು ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಇವರಿಗಿದೆ.

2. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸುವ ಇವರು, ಸರ್ಕಾರದ ಒಟ್ಟಾರೆ ನೀತಿ-ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಅಂತಿಮ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 75ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಧಾನಿಯವರ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಇತರ ಸಚಿವರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಲೋಕಸಭೆಯ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಬಲದ ಶೇ. 15ಕ್ಕಿಂತ ಮೀರಬಾರದು ಎಂಬುದು ಕಡ್ಡಾಯ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

3. ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು CAG ರವರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ

ದೇಶದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಮತ್ತು ಸಿ.ಎ.ಜಿ (CAG) ಹುದ್ದೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್: ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಲು ಬೇಕಾದ ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದಾದರೂ, ಮತದಾನ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

CAG (ಲೆಕ್ಕನಿಯಂತ್ರಕರು): ಇವರನ್ನು 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣದ ಕಾವಲುಗಾರ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚಗಳ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ ವರದಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಇವರ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ.

4. ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ (Collective Responsibility)

ಭಾರತದ ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 75(3)ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕಾರವಾದರೆ, ಪ್ರಧಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಇಡೀ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವೇ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

5. ತೀರ್ಮಾನ

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ಆಡಳಿತದ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಸದೃಢವಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ. ಈ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹುದ್ದೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.